Thesis Detail - Razi University
Thesis Details
Defense Date:
2026/03/10
Abstract
مسلمانان ارمني به گروهي از ساكنان نواحي
ارمنستان و قفقاز اطلاق مي‌شود كه با فتوحات اسلامي و تحولات سياسي ـ اجتماعي سده‌هاي
نخست هجري، اسلام را پذيرفتند و كم كم وارد ساختارهاي جهان اسلام شدند. مسلمانان
ارمني به‌عنوان يكي از گروه‌هاي كمتر بررسي‌شده در تاريخ اجتماعي خلافت عباسي، نقش
قابل‌توجهي در شكل‌گيري و تداوم حيات عمومي اين دوره ايفا كرده‌اند. حضور آنان، كه
در پي تحولات سياسي، فتوحات نظامي و فرآيندهاي تدريجي اسلام‌پذيري در نواحي قفقاز
و ارمنستان پديد آمد، تنها به حاشيه‌هاي قومي يا مذهبي محدود نماند، بلكه در عرصه‌هاي
اداري، نظامي، اقتصادي و فرهنگي خلافت بازتاب يافت. با اين حال، گزارش‌هاي مربوط
به جايگاه و كاركرد مسلمانان ارمني در منابع تاريخي، غالباً پراكنده و ذيل روايت‌هاي
كلي‌تر تاريخ خلافت عباسي باقي مانده است. پژوهش حاضر با هدف بررسي تأثير مسلمانان
ارمني بر زندگي عمومي خلافت عباسي، مي‌كوشد تصويري منسجم و تحليلي از نقش اين گروه
در ساختار اجتماعي و سياسي خلافت ارائه دهد. اين پژوهش با بهره‌گيري از روش تاريخي–تحليلي
و با اتكا بر تحليل محتواي كيفي منابع تاريخي، جغرافيايي و رجالي دور? عباسي سامان يافته است. يافته‌ها نشان مي‌دهد
كه مسلمانان ارمني، ضمن حفظ برخي پيوندهاي فرهنگي بومي توانستند در چارچوب نهادهاي
خلافت عباسي ادغام شوند و در حوزه‌هايي همچون ديوان‌سالاري، فعاليت‌هاي نظامي و
مناسبات اجتماعي نقش فعالي ايفا كنند. بر اين اساس، پژوهش حاضر نشان خواهد داد كه
بررسي جايگاه مسلمانان ارمني، نه‌تنها به غناي تاريخ اجتماعي خلافت عباسي مي‌افزايد،
بلكه امكان بازخواني مناسبات ميان هويت قومي، تعلق ديني و قدرت سياسي در جهان
اسلام را فراهم مي‌سازد.
واژههاي كليدي: مسلمانان
ارمني، خلافت عباسي، زندگي عمومي، تاريخ اجتماعي اسلام، اقليت‌هاي ديني، ديوان‌سالاري.